Veilig voor iedereen – vrouwelijke blik op de openbare ruimte

Licht. Ruimte. Veiligheid. De heilige drie-eenheid voor de openbare ruimte. Althans, in een ideale wereld. Onderzoek van journalistiek onderzoeksplatform Pointer (KRO-NCRV) en het AD en de regionale titels toonde al in 2024 aan dat vrouwen zich ’s avonds op veel plekken onveilig voelen. Gebrekkige verlichting speelt daarbij een grote rol. Reden voor ons om in te gaan op de vraag hoe we ontwerp en verlichting kunnen inzetten om iedereen zich veilig te laten voelen op straat.

De cijfers zijn niet best: van de 7400 vrouwen die deelnamen aan het onderzoek van Pointer & AD gaf 90 procent aan zich ’s avonds onveilig te voelen in parken en bossen, 40 procent mijdt die plekken daarom. Ook op stations voelt ruim 90 procent zich ’s avonds onveilig. Uiteraard voelen niet alleen vrouwen zich onveilig in het donker, maar ze doen dat wel aanzienlijk vaker. Uit onderzoek van de Amerikaanse Brigham University  blijkt bovendien dat vrouwen anders kijken naar hun omgeving wanneer ze over straat lopen. Waar mannen hun blik vooral recht naar voren richten, kijken vrouwen veel intensiever naar de donkere plekken en het struikgewas naast hun looproute.

heatmap onderzoek Brigham University

aandachtspunten verlichting

Voor een gevoel van veiligheid is het essentieel dat gebruikers zowel de ruimte als de personen om zich heen goed en tijdig kunnen zien. Verlichting kan daar in principe voor zorgen, maar simpelweg overal lantaarnpalen neerzetten is te kort door de bocht. We belichten de belangrijkste drie aandachtspunten, die gelijk ook de meest voorkomende valkuilen zijn: gezichtsherkenning, schijnveiligheid en dynamische verlichting.

gezichtsherkenning

Gezichtsherkenning betekent in deze context dat bijvoorbeeld voetgangers op een wandelpad het gezicht van de persoon die hen tegemoet komt al op geruime afstand kunnen zien en de persoon kunnen herkennen als het een bekende is. Het stelt mensen niet alleen in staat te zien wie er aan komt, maar ook waar iemand naar kijkt en vooral hoe iemand oogt – betrouwbaar of verdacht. Gezichtsherkenning is met name erg belangrijk voor het inschatten van gevaar. In principe kunnen mensen elkaars gezicht herkennen vanaf circa 15 meter afstand.

De Nederlandse Praktijkrichtlijn OVL (NPR 13201-2017) bevat geen normatieve eis voor gezichtsherkenning, wel een aanbeveling. Gemeenten mogen zelf bepalen welke eisen ze stellen. De vuistregel voor de streefwaarde voor het verticale verlichtingsniveau (Ev.min) is 10-15 % van de gemiddelde verlichtingssterkte. Dit is ook wat wij als ontwerpbureau aanhouden.

Zo zorgen we er bij fiets- en voetgangersbruggen expliciet voor dat de streefwaarde voor gezichtsherkenning wordt behaald. Wat we veel toepassen is bijvoorbeeld een reflecterende slijtlaag, die het licht dat vanuit het hekwerk op het brugdek schijnt weerkaatst richting het verticale vlak. Toch is het een misverstand te denken dat gezichtsherkenning per definitie gelijkstaat aan goede verlichting. Het is slechts een van dingen die nodig zijn voor het creëren van een openbare ruimte waarin iedereen zich veilig voelt.

lichtreflectie via brugdek zorgt voor gezichtsherkenning op verticaal vlak

schijnveiligheid

Meer licht betekent niet per definitie meer veiligheid. Helaas is dat iets wat veel mensen zich onvoldoende realiseren. Licht maakt de directe omgeving weliswaar beter zichtbaar, maar te veel licht zorgt ervoor dat alles wat niet verlicht is juist extra donker overkomt. Zeker vrouwen ervaren een te fel verlicht (fiets)pad als onprettig, omdat ze wel zichtbaar zijn voor de omgeving, maar zelf de omgeving niet kunnen zien. Dat voelt als ongewild in de spotlight staan.

dynamische verlichting

Bij dynamische verlichting kan eenzelfde situatie ontstaan. Met het oog op duurzaamheid wordt steeds vaker gekozen voor licht dat zich automatisch aanpast. Het basis lichtniveau is dan relatief laag, maar zodra door sensoren beweging wordt geconstateerd, neemt het verlichtingsniveau toe. Het licht loopt zogezegd mee met de gebruiker van de openbare ruimte. Dynamische verlichting kan een gevoel van onveiligheid geven. Ook hier loopt of fietst de gebruiker gevoelsmatig in het licht van een schijnwerper, wat met verkeerd gekozen lichtniveaus erg onprettig kan zijn.

LED-verlichting langs de Leie Kortrijk. Fel verlicht fietspad, maar donkere omgeving.

de juiste balans

Wat de juiste balans tussen de verschillende lichtniveaus is, verschilt per locatie. Zoeken naar die balans is essentieel. Sociaal veilige openbare ruimte staat of valt bij de juiste balans. Wat ons betreft is dit het uitgangspunt bij elke ingreep in de openbare ruimte: niet alleen de gebruiker, maar juist ook zijn of haar omgeving moet ’s nachts voldoende zichtbaar zijn.

De afgelopen jaren realiseerden we meerdere lichtprojecten waarbij onderdoorgangen centraal stonden. Bijvoorbeeld in Haarlem. De spooronderdoorgang bij het treinstation vormde daar een donkere looproute met ongelijkmatige verlichting die hier en daar tot verblinding leidde. Vooral het voetpad was zeer slecht verlicht. Ons lichtontwerp heeft de situatie flink veranderd: het voetpad is nu goed verlicht en de gehele onderdoorgang oogt uitnodigend en overzichtelijk.

spooronderdoorgang station Haarlem: boven de oude situatie, onder de nieuwe

functie toevoegen

Licht kan wezenlijk bijdragen aan het verbeteren van de sociale veiligheid. Maar een nog sterker effect is te bereiken door onprettige openbare ruimte een invulling te geven die sociale interactie bevordert. Zo veranderde de gemeente Schiedam een donkere, onaantrekkelijke onderdoorgang om tot plek voor buitensporters, met onder meer een klimmuur. Toepassing van het door ons ontworpen Stamina-armatuur maakte de metamorfose compleet. Dat armatuur is speciaal ontworpen om tunnels en onderdoorgangen te voorzien van prettige, indirecte verlichting.

onderdoorgang Schiedam: dankzij nieuwe functies en goede verlichting is deze ruimte ook ’s avonds prettig

Uiteindelijk blijft het maken van een goed ontwerp voor verlichting en/of openbare ruimte een spel van logisch nadenken, afwegen en gebruik maken van kennis en ervaring. Wij hebben die kennis en ervaring en gebruiken die graag om de nachtelijke veiligheid in Nederland te vergroten.

quickscan sociale veiligheid

Als ontwerpbureau bieden we daarom de quickscan sociale veiligheid aan voor uw openbare ruimte. We kijken dan als onafhankelijk adviesbureau samen met u en bewoners naar locaties die als onveilig worden ervaren. Dit doen we door in gesprek te gaan, maar ook door met betrokkenen daadwerkelijk naar de locaties te wandelen en daar – met de vrouwelijke blik – te bekijken welke verbeteringen wenselijk en mogelijk zijn. Zowel wat inrichting als verlichting betreft.

Meer weten? Neem contact op met (licht)ontwerper Marion Kresken.